میعراجی شاعیرانه
له خهونمدا شهوێ بۆ چهند سهعاتێ
ملم نا بهر ڕێگای هات و نههاتێ
به باڵی بایه ئاوابووم له عهردی
نهوهستام تا نزیك پردی سیڕاتێ
لهوێ پرسیان قهراوڵ، كێی چ كارهی؟
گوتم: كوردم له ناوچهی ڕۆژههڵاتێ
گوتیان: ئهو نێوهمان ههرگیز نهبیستووه
!دهبێ ڕاوهستی تا ڕۆژی مهماتێ
گوتم: كاكه! گهركمه خوای ببینم
له خزمهت وی ههمه عهرز و نوكاتێ
به سهد پاڕانهوه بهرگهم درادهست
لهگهڵ چهند بهسته و ڕۆژنامهجاتێ
لهوێ ڕا چوومه سهر بۆ عهرشی ئهعلا
له دیوی سهرسهرا دیم گهوره زاتێ
سڵاوم كرد و فهرمووی: زۆر به خێر بێی
چ ڕادهبرێ له دنیا و كائیناتێ
گوتم: قوربان به جێ بێنه نیازم
له چهنگ زۆردارێ، هاتووم بۆ شكاتێ
خهو و خواردی حهرام كردووه له خهڵكی
له سهر مینبهر به ڕهوزه و شاتهشاتێ
بهخوێن دستنوێژ دهشوات و دادهبهستێ
به نێتی كوردكوژی، شهو چهند ڕهكاتێ
دهمێ گرتن، دهمێ كوشتن، دهمێ شهڕ
به خاك و خوێنی كێشاوه وڵاتێ
دهمێ كوشت و بڕی گرتووی سیاسی
دهمێ وهعدی درۆ و، فێڵ بۆ سباتێ
دهمێ فتوای سهری سهلمانی نووسهر1
نهما ئینسان كه شاڵاوی نهباتێ
له پارشێوا كه ههستا تاكوو بهربانگ
دهخوڵقێنێ ههزاران كارهساتێ
كه دیبات سهنگهساری ژن له شاران
دڵت بهردبایه، گریانت دههاتێ
وهره سوێندم به عیشق و خۆشهویستی
به میعراج و شهوی قهدر و بهراتێ
له كۆڵمانی كهوه ئهو جێنشینه
كهوا چیدی به نێو تۆ ههڵنهداتێ
له جوابمدا گوتی: چاكی دهناسم
كه دهفرۆشێ خودا و گهل بۆ مهناتێ
ئهمن شهیتانی ئاوا چۆن دهنێرم
له سهر عهرزی بهپاكا موشكیلاتێ
له پاریس فێر بووه دهرسی سیاسهت
به من چی؟ كردهوهی ههر لات و پاتێ
له عهرزی تۆ گهڕێ، لێره له عهرشا
له حهیفانی دڵم ناحهجمێ ساتێ
ههزار جار عهزرهئیلم خۆم دهسهر كرد
كه ههشتای تێپهڕاند ماوهی نهداتێ
دهڵێی ئهو فیلهشی كرد فێره بهرتیل
له پارهی خومس و سهرفیتره و زهكاتێ
دهڵێی خزری فریوداوه له چۆڵیان
ههڵی چۆڕاند به خوڕ ئاوی حهیاتێ
له داخان وهخته داخهم بارهگاكهم
وهها ههڵبێم كه دهستی ویم نهگاتێ!
بڕۆ بێژه كه گۆڕاوه زهمانه
به زاتی خۆم كه نیمه دهستهڵاتێ..
بهڵێ.. «تێكوشین به هۆی جیرانی ویشكه»2
به تێكۆشان به دی دێ ڕێی نهجاتێ
كه سهركهوتن، به یادی گشت عهزیزان
له گۆڕی چوارچرا بمكهن خهڵاتێ3
س. چ. هێرش، باكۆ: 1367(1988)
1) «سهلمان ڕوشدی»، نووسهری كتێبی (ئایهته شهیتانییهكان)، كه لهلایهن «ڕوحوڵڵا خومهینی»یهوه فتوای كوشتنی بۆ دهركرا.. ئهو شێعره كاتی خۆی(1988)، له كۆڕێكی شێعر و گوتارخوێندنهوه له شاری باكۆ(ئازهربایجان)دا، بۆ شهرمهزاركردنی ئهم فتوایه خوێندراوهتهوه.
2) له فۆلكلۆر وهرگیراوه.
3) سهرچاوه: بزهی خوێن (كۆمهڵهشێعر): هێرش، بنكهی سارا، چاپی یهكهم، ستۆكهۆڵم 1990.
نا مه یه ک له ماموستا هیمن
گیانهكهم
• مامۆستا هێمن
نامهكهتم كاتێك پێگهیشت كه زۆر خهمناك و پهرێشان بووم. دڵم زۆر شكابوو، له گیانی خۆم بێزار بووم. له سهر جێگا ڕاكشابووم و دهمویست بنووم، بهڵام خهوم نهدههات، ئهگهرچی 48 سهعات بوو خهوم له چاو نهكهوتبوو. نامهكهت سێبووری دام.
به خۆڕایی فرمێسك بۆ ئهو هونهرمهنده دهڕێژی كه مردووه. بهختهوهرترین هونهرمهند ئهوهیه زووتر بمرێ. ئهدی به دهردی عهلی مهردان بچێ؟
من هاتوومه سهر ئهوهی هونهرمهند ئینسان نییه و ئهگهر ئینسان بێ ئینسانێكی ئاسایی ههر نییه. ئهوی ئهو دهیبینێ خهڵكی تر نایبینن، ئهوی ئهو ههستی پێدهكا، خهڵكی تر ههستی پێناكهن. ئهو ڕهنجی ئهو دهیكێشێ خهڵك نایكێشێ، ئهو دهردی ئهو دهیچێژێ خهڵك نایچێژن.
نامهكهت زۆر خۆش بوو خۆشتر له ژوانی گهوره پیاوان، شیرین بوو، شیرینتر له ماچی كهڵهژنان. قسهی یهكجار گهوره و ئازایانهی تێدابوو، لهو قسانهی جانداركی مهزنی له سهر شههید كرا. چبكهین ئێستاش ئێمه نهگهیشتووینه ئهو زهمانهی بوێرین ڕازهكانی دهروونمان بۆ كۆمهڵ، بۆ خهڵك، تهنانهت بۆ ههڵبژاردان دهرببڕین.
تۆ چاكه به خوێندنهوه و خزمهت به منداڵكردن وهختی خۆت ڕادهبوێری، بهڵام من هیچ ڕابواردنێكم نییه، قسهی قۆڕ نهبێ. دهمویست زۆرت بۆ بنووسم، زۆرت دهردی دڵ بۆ بكهم، كهچی كارێكم بۆ هاتهپێش لهو كارانهی كه لهگهڵ زهوقی شاعیرانهم یهك ناگرنهوه. ئهگهر مام ڕۆژی ههینی داهاتوو له لای كۆترهكان له 11وه تا 12 چاوهنۆڕتم. ئهگهر هاتی پێم خۆش دهبێ و ئهگهر نههاتی دڵم نایهشێ. ئهگهر زووترت پێكرا به كاك عهبدوڵڵا بڵێ پێم ڕاگهیهنێ.
خهریك بووم سهفهر بكهم تا كهمێك خهمهكان بڕهون. بهڵام كورد گوتوویهتی: پیاوی دهستهوهستان چ له گهرمێن چ له كوێستان. من ئیتر به هیوا نیم لهم دنیایه خۆشی ببینم. ناهومێد نیم و لێم ڕوونه ڕۆژێك ههردێ مرۆڤ به ئاواتی لهمێژینهی خۆی بگا، بهڵام من خۆم ڕزیوم، نهماوم و تام له هیچ ناكهم. ئاخ پیری...
زۆر سهیره من له تهمهنی لاوهتیم دا بێ ئهوهی بزانم پیری چ دهردێكه و ههرگیز به بیرم دا نهدههات سهردهمی پیرییم له ئاوارهیی و دهربهدهری دا ڕادهبوێرم له پیری دهترسام. ئێستا لهو واقیعه به سامهدا دهژیم. من ئێستا نهك له مردن ناترسم، بهڵكه به ئاواتم بمرم. بهڵام وهك شاعیرێكی شۆڕشگێڕی نهبهز پێم خۆش نییه خۆم بكوژم، یا به نهخۆشی بمرم. بهڵكو پێم خۆشه شههید بم. له دار بدرێم، تیرباران بكرێم. بهڵام دژمن ناپیاوه.
ههرچی دهبێ بهڵا ببێ بۆم بنووسه، بم بینه، من لهوه ئازاترم كه بڵێم بهو ههموو ناوبانگهوه كه ئێستا ههمه زۆر شت له تۆی ئازا فێربووم كه زۆركهس به شێت و دێوانهت دهزانن. با ئهوهش بڵێم منیش به شێت و دێوانهت دهزانم. بهڵام فهرقی لێكدانهوهی من و ئهوان زۆره. ئیتر به هیوای دیدار.
هێمن
ھۆرە
لە ناوچەکانی ئیلام و کرماشان و دەور و بەری سنە ئەم شێوە گۆرانییە باوە و بە زاراوەی کوردی خوار واتە کەڵھوڕی دەچڕدرێ. نە لە گەڵ مۆسیقادا دێتەوە و نە ڕیتمی ھەیە. ناوەرۆکی ھەڵبەستەکانی دەکرێ پاڵەوانی، دڵداری، حەزینی و پیری بێ.
مێژوونووسان دەبێژن ھۆرە لە ئەھوراوە ھاتووە و یەکێکە لە ئاوازە کۆنەکانی سەردەمی زەردەشت.
ادامه مطلب
هنر و جامعه رضا شهرستانی دانشجوی ارشد مدیریت توسعه اجتماعی دانشگاه تهران
هنر یکی از راه ها ی ما برای خوشبختی است زیرا ما از طریق هنر دو فعالیت اصلی و بنیادی زندگی را انجام می دهیم. این دو عبارت است از "معنادارساختن زندگی" و "مسئله مند کردن" آن. انسان ناطق و انديشمند است و با حيوانات فرق دارد. حيوانات نسبت به فعاليتهايي كه انجام ميدهند "موضع انفعالي" و غریزی دارند، اما انسان نميتواند موضع منفعلانه و صرف غریزی داشته باشد؛ زيرا داراي نيروي عقل و انديشه است و ميتواند سؤال و پرسش از چيستي و چرايي امور کند و از طریق بازانديشي در تجربههايش آدمي "موضعگيري فعال"داشته باشد.
ادامه مطلب
مصاحبه با هادی ضیایدینی پرستو یوسفی ، شلیر شفیعی
سال 1335 در سنندج و محل «جور آباد» و در خانواده ای اهل شعر و عرفان بدنیا آمد. قبل از دبستان به نقاشی پرداخت و بعد از دوره ی ابتدایی اولین گام ها را در مجسمه سازی برداشت و این دو را با رنج فراوان و بدون آموزش و کلاس های آکادمیک همزمان پیش می برد. سال 56 وارد دانشکده هنرهای زیبایی دانشگاه تهران شد. اولین استاد شریف و دلسوزش «هانیبال الخاص» بود که او را با ارزش های طراحی آشنا ساخت و به او آموخت که پیمودن راه هنر، جز با کار، کار و کارفراوان میسر نیست.
ادامه مطلب
كۆمهڵگای مهدهنی (civilsociety)
كۆمهڵگای مهدهنی (civil+societ) پێكهاتووه له دوو وشهی كۆمهڵگا و مهدهنی
كۆمهڵگا بریتیه له كۆمهڵه كهسانێك كه پێوهندی واتادار و پهرچهكرداری دوو لایهنه له نێوانیاندا ههیه و به ههر كۆڕ و كۆمهڵێك ناتوانرێ بگوترێت كۆمهڵگا.
مهدهنی( civil) بنهماكهی دهگهڕێتهوه بۆ مهدهنیهت و شارنشینی ـ و به گشتی كۆمهڵگای مهدهنی، ژیانی كۆمهڵایهتی شاری له گهڵ ژیار(تمدن) نیشان دهدات. بهڵام پێناسهگهلی جۆراوجۆر له خۆ دهگرێـت كه شرۆڤهی دهكهین.
ادامه مطلب
فەرهەنگی ڕێزمانی کوردی هێدی
بەڕێز د. کەماڵ میراودەلی ساڵی ٢٠٠٧ کتێبێکی بە ناوی "فەرهەنگی ڕێزمانی کوردی" بڵاو کردۆتەوە کە هێندێک زاراوەی ڕێزمانی تێدا شیکردوونەوە. کارەکەی هەرچەند پڕە لە گرێ و گۆڵ، بەڵام بەجێیە و زەحمەتەکەی شایانی ڕێزە. ئەوانەی لەو بوارەدا کاریان کردووە دەزانن نەبوونی بەرامبەری ئەو زاراوە ڕێزمانییانە چ بۆشایییەکی دە زمانەکەماندا پێکهێناوە. بۆخۆم کاتێک خەریکی وەرگێڕانی "ڕێزمانی زاراوەی موکری"ی "ئۆسکار مان" بووم بۆ دیتنەوەی بەرامبەری کوردیی زۆر زاراوەی ڕێزمانی دادەمام.
ادامه مطلب
ندانم چگونه با تو درآمیزم!؟
اگر بهشتی هستی به من بگو
تا سجده برم تمام خدایان را
اگر دوزخی هستی به من بگو
تا زمین پر کنم از عصیان
ندانم چگونه با تو درآمیزم!؟
اگر خاک غارت شده ایی به من بگو
تا پوستم را پرچمت کنم
اگر هم مثل من کوچ نشینی
خودت برایم مرزی بکش
مرا نیز هم میهنت کن
(( عبدالله پشیو))
ترجمه: احمد یاسینی
پاییزان مهلهکی
ههم شنهی شهماڵ خۆشێگ پهل پو دارهیل خهم کردهوه
گهڵا وشکهیل وکهنگه لاشک وه سارایا جهم کردهوه
شاوهی هات وه سهر کوانهو جهنگیه وه گهرده زهلانهو
لوول خوارده یهقهی کهتانهوه وه تۆز وتهم وگهردهوه
گهچهڵه گۆچانێ شهماڵێ گیج خوارد وه دهور سوسهن خاڵێ
پێچانه خۆی پهل دهسماڵێ زوڵفێ لوولی ههم کردهوه
شاخهی گوڵهیل لهقانهوه جای پهپوله تهکانهوه
لێز و بانیان شێوانهوه سایهی دارهیل کهم کردهوه
وه دهنگ پایێ خهزانهو گهڵایان یهک یهک رزانهوه
بڵبوڵ وه باخهو بێزانهو ههر کهس وهلای رهم کردهوه
پاییزه رووژ سهری کریاوه بنیایی سهرما نریاوه
بهرگی گهدایهیل دڕیاوه چهبکهم و چووبکهم کردهوه
مهل گهل به سایهیهک سهره نیشانهی وهشت و خهوهره
وهتن تهمهڵ وهپا کهره تک تک و نم نم کردهوه
وهی مانگهشهو مانگی نوه ههفت رووم ههڵات و کووه
تۆ نهیش یه کزهی وهرسوه ئی ههوای دهم سهردهوه
ورنگیای وه ئاسمانی کهو یهی بڕ بیدار یهی بڕ له خهوه
ستارهی رۆژ گردوو مهچهو رۆشنی چۆن شهمع کردهوه
ئێڵ پهی گهرمی ها کوچ و رهو هاتیا گوشم دهنگ هڕههو
وه تهڵ میت بار وهههمهنۆ ماڵ و میلکان جهم کردهوه
دانگێ مهندوو وهشهوارێ نه چادر مه نه دهوارێ
نوو ڕیم وه شوێنه ههوارێ گۆشهی دڵم ههم گردهوه
((مهڵکی)) دهر وهسفی پاییزان ههرچهن شیعری نییه میزان
پهی گوش تهک نهیل و عهزیزان غهزهڵێ دهرههم کردهوه
غوڵام عهلی مهلهکی
دڵبهر تۆ دینم. دڵبهر تۆ دینم تۆ دای وهفارهت ئیمان و دینم
وهجاڕ حوسنت من خوشهچینم چۆن دوزد راهزن های وه کهمینم
جوان بیم له عشق تۆ پیرم کردی وه زنجیر زوڵف ئهسیرم کردی
زوڵف تۆ بیهن وه دام بهڵام یه چۆ بهڵای وهن کهردن موبتهڵام
تیر موژگانان دیدهی خوماری له گوشهی جهرگم تۆ کهردی کاری
مهستیم له مهستی نهشئهی چهمانن چهمانن فتنهی ئاخر زهمانهن
کێ وات من مهخمور جام شهرابم دۆ دیدهی مهستت کهردهن خهرابم
خودا رو له دهس چاوڕهش چاوڕهشان خۆش خو خۆش لههجه شیرین مههوهشآن
ئهوهنده تۆبهکهم ئهشکێنم تۆبهم تۆبه،تۆبهم بێ له دهس تۆبهم
من وهکوو بچم روو به کی بارم وهههر جای مهچم ههر گرفتارم
تهخهلوس: کرماشان
نگاهم مات و مبهوت است و دستم پر نیاز اما
سکوتت وحشیانه می درد اوج صدایم را
خیالم می نهد بر هم یکایک خشتی از مهرت
چه بی رحمانه می کوبی ز هم کوی و سرایم را
جسارت می کند دستم به دامانت رسد افسوس
خیالت سخت می گیرد سراپای خیالم را
درون سینه ام طوفانی از افسوس و ای کاش است
نظر بر دیده ام انداز و بین حال و هوایم را.
نسرین گروسی
شاهۆ؛ لانکهی حماسه و تراژیدیا! فاروق
خۆشهویستان دهمهوێ بهر لهوهی روو بکهمه ئێوه ههندێ له گهڵ جهرگه سووتاوهکهی خۆمدا سهبارهت به شاهۆی له مێژنه نهبهزیو بدوێم.
پاش نزیکهی 3 مانگ ئاگرتێبهردانی ژینگه رازاوهکهی ناوچهی مهریوان و سهوڵاوا له لایهن ناحهزان و چاوکوێرانی ژینگه و ههر وهها کوژاندنهوهی ئاگرهکان له لایهن کوڕهکانی ئهنجومهنی سهوزی چیا یان ههروهک خۆیان دهڵێن:''ههڵۆکانی چیا'' ئهم رهوته ههروا وهک ئهفسانهی سیزیئێفی یۆنانی بهردهوام بوو، ئهوان ئاگریان له ژینگه تێبهردهدا و ئێمهیش دهمانکوژاندهوه، تهنیا جیاوازی سیزیئێف و ئێمه لهوهدا بوو که سیزیئێف له گهڵ سرووشتدا(چارهنووس) شهڕی دهکردو، ئێمهیش له گهڵ ناحهزانی سرووشت.
ادامه مطلب
کهسایهتی بهخشین له شیعری صهیدی دا سهلاحه دین عهلیپوور
((سهیدی)) شاعیرێکی بهرزی ههورامانه، له ساڵی 1199ی کۆچی تا ساڵی 1265ی کۆچی ژیاوه. وه زیاتر له 1500 هۆنراوهی ههیه، زۆریان به شێوهی ههورامی کۆنی (( ههورامانی تهخت)) و بڕێیک له هۆنراوهکانی به تێ ههڵکێتی فارسی و ههورامیه.
شیعرهکانی سهیدی ههموویان باسی عیشق و دڵداری و جوانی دیمهنی شاخ و باخهکانی ههورامانه، له کاتی سهیران و شادی یا عیشق و جوانی کچانی ههورامان و دیمهنه جوانهکانی شاخ و باخاتی ههورامان له چوار وهرزی ساڵا، له کاتی بهفر و باران و بههار و سهیران و چوونه سهر پیروشاخی ((عهوداڵان)) و ((کۆساڵان)) و کاتی دهرهاتنی گوڵ و گوڵاڵه،چنوور و سووره ههڵاڵه، هاژه هاژهی بهفراو و قاسپه قاسپی کهو و ئاسمانی شین و کانیاوی روون و دهنگی گۆرانی و بلوێری شوان له سهر لوتکهی سهر شاخان و دیمهنی بێ وێنهی له کاتی ئێواره و بهیانیان، ئهمانه ههموویان سهیدییان کردوه به شاعیرێک که ههرگیز له بیر نهچێتهوه.
ادامه مطلب
روژ حلبچه ای امين گرديگلاني
روژ حلبچه ای سال 1972 در شهر حلبچه به دنيا آمده است. مدت بيست سال است در زمينه ي ادبيات کردي فعاليت دارد. روژ از شاعران نسل چهارم شعر نو کردستان به شمار مي رود و از سبک مخصوص خود برخوردار است. او دو دوره برنده ي جايزه ي جشنواره ي (گلاويژ) بوده و در ميان شاعران معاصر کرد به ويژه درميان شاعران زن ستاره اي درخشان است که شعر زنانه ي کرد را بر سينه ي افق ادبيات به درخشش در آورده است. روژ حلبچه ای اکنون مقیم سلیمانیه و معلم است. روژ می گوید: شعر یعنی زندگی و زندگی یعنی شعر.
ادامه مطلب
مبانی دموکراسی پرستو یوسفی
دموکراسی به عنوان شیوه یزندگی سیاسی و در جهان مدرن بر مبانی و اصولی استوار است که در طی فرایند دراز مدت مبارزه برای ایجاد حکومت دموکراتیک تکوین یافته اند که شامل :
ادامه مطلب
نارنجی فڕین ئەمین گەردیگلانی
خاتوون لەبەر دەلاقە چكۆڵەكە ڕاوەستاوە و چاوی لە كێوی (دووبرا كوژراو) بڕیوە. دوای چەندچركە ڕوانین دەگەڕێتەوە بۆلای وەجاخەكە، هەڵیدەكات و قابلەمەكەی دەنێتە سەر.
«با جارێ ئەو دووچڵە پیوازە بجنم، هەرباشە بەو بۆنەیەوە تۆزێ دەگریم. ناچارم لەبەر دڵی ئەو دوو كچە هەر خۆم بخۆمەوە. مەگین كاتێك بە تەنیام تۆزێ بگریم و كوڵی دڵم دامركێنم. جا ئەوە ژیانە؟ وەرە نەوێری بە ئاشكراش بگریی. سەد جار مەرگ خۆشترە لەو ژیانە.
ادامه مطلب
رێبوار ک.د.ئازاد
دهگهڵ داهێنانهوهی ههر پاچێک نرکهیهکی لێوه دههات. ئاخر رۆژهکانی وهرزی هاوین بوو. ههتاو بهو چێشتهنگاوه وهها گهرم ببوو، بڕستی لێ بڕیبوو!
سهری حهوا دا و چاوێکی له ((کاوه)) کرد به پێمهڕهکهی له دواوه، ئهو خاک و بهردهی ئهو ههڵی کهندبوو له سهر رێگا دهبرد!
- کاوه! بڵێی زهحمهتهکهمان بێ فایده نهبێ؟
- سۆران گیان! ناهومێد مهبه! ناهومێدی مهرگه!
ادامه مطلب
چارڵی چاپلن رێبین موحهممهدی
ادامه مطلب
تئاتر مهری حاجی محمدی
مقدمه
تئاتر يكي از هنرهاي هفت گانه است.عناصر تئاتر ودرماتيك را در هر جامعه ي انساني، مي توان سراغ گرفت صرف نظر از آنكه اين جوامع پيش رفته وپيچيده باشند يا نباشند.اين رقص ها و مراسم مردم ابتدايي همان قدر بارزند كه در مبارزات سياسي، راهپيمايي، مسابقات ورزشي و حتي در بازي هاي كودكان ما پيداست.غالب شركت كنندگان در اين فعاليت ها خود گمان نمي كنند،در فعاليتي تئاتري حضور دارند، با آنكه در آنها تماشگر، ديالوگ و برخورد عقايد به كار گرفته مي شود.
ادامه مطلب
نگاهي به هورامان و مراسم سنتي پیر شالیار مهدی مرادی
هورامان تخت
روستاي بزرگ و تاريخي هورامان تخت در 60 كيلومتري جنوب شهر مريوان محصور ميان كوهستانهاي بلند و خوش آب و هوا ( سلسله كوههاي تخت و شاهو و كوسالان و گردنه پير رستم ) قرار گرفته است . روستائي كهن و داراي ويژگيهاي خاص فرهنگي ، سنتي ، معماري و مردمي متدين و مهمان نواز كه طي قرنها به حفظ دين و سنت و فرهنگ خويش همت گماشته اند. محقيقين قدمت اين روستا را به قرنها قبل از ميلاد مسيح و جزو اولين سكونتگاههاي قوم آريائي در كوهستانهاي زاگرس نسبت مي دهند. جمعيت كنوني روستا بيش از 3000 نفر مي باشد.هورامان تخت و در كل ديار هورامان يكي از مناطق زيبا و ديدني استان كردستان بوده كه در كنار مواهب طبيعي و خدادادي ، حفظ فرهنگ ديرين و آداب و سنت حسنه پيشينيان و و نمادهاي فرهنگي از جمله زبان ، لباس ، صنايع دستي و معماري سنتي ( سنگي خشكه چين ) اين منطقه را به يكي از نقاط ديدني و مورد توجه گردشگران و محقيقين تبديل نموده است.
ادامه مطلب
زمينه هاي اجتماعي، فكري و فلسفي مدرنيته
مدرنتيه مدعي ارائه بهترين شيوه زيستن است و همواره وعده و بشارت رسيدن به امنيت، نيك بختي، سعادت و وصول به آرمانشهر را صلا مي داده است؛ و لذا با فلسفه اخلاق و فلسفه سياست كاملا مرتبط مي شود. به طور كلي بايد گفت اكثر فلسفه سازيها و نظريه پردازيها در چند سده اخير تاكنون عمدتا به نحوي بر محور تبيين و تحكيم پايه هاي نظري مدرنيته، و يا بر محور اصلاح و نقد آن صورت بسته است و از همين جا اهميت و ضرورت شناخت و محتواكاوي آن معلوم مي شود.
عوامل و زمينه هاي تاريخي، اجتماعي و فكري پرشماري دست در دست هم گذاشته اند تا مدرنيته و شيوه و انديشه مدرن به وجود بيايد صورت بندي و تثبيت شود سپس تكامل و تداوم بيابد وآنگاه تمامي عرصه هاي زندگي بشر را با سيري شتابنده تحت الشعاع قرار دهد. فهم اين عوامل مستلزم بررسي تاريخي تحولات اجتماعي و فكري مغرب زمين، خصوصا از دوره نوزايي به اين سو است.
ظاهرا مي توان تمامي حوادث و دگرگوني هایي را كه بستر ساز اين پديده به حساب مي آيند در چهار رويداد و مقطع مهم گنجاند. اين چهار رخداد را مي توان به منزله چهارچوبها و اركاني دانست كه كاخ مدرنيته بر آنها استوار است و بي ترديد فهم دقيق دنياي مدرن در گرو مطالعه و فهم آنهاست.
1- جنبش و عصرنوزايي (رنسانس) 2- جنبش اصلاح ديني رفرماسيون 3- جنبش و عصر روشنگري عصر خرد 4- انقلاب صنعتي.
1- عصر نوزايي: از قرن چهاردهم تا قرن شانزدهم عصر مدرن يا دوره نوگرايي را مي توان از جهتي مولود دوره نوزايي يا رنسانس دانست، كساني حتي شروع تدريجي مدرنيته را تقريبا مقارن با همين دوره دانسته اند.
در اواخر سده ميانه، به تعبير بوركهارت رفتار افتضاح آميز پاپها و اصحاب كليسا خصوصا در ايتاليا آبرويي براي كليسا به جاي نگذاشته بود در اين دوره فرهنگ قرون وسطايي و تاكيد و افراط مسيحيت كليسايي بر آخرت گرايي ديگر توانايي خرسند ساختن روح و ذهن مردم را از دست داده بود و جامعه نياز به ادب و فرهنگي نو و دنيا ساز را احساس مي كرد. در اين مقطع بود كه فرهنگ كلاسيك باستاني يونان و روم خود را به عنوان فرهنگي آرماني و هميشه جديد عرضه كرد و آنگاه بر اثر پيوند آن با دين مسيحي با رنگ و بوي اوليه فرهنگي نوپديد آمد و از آن جا دامن خود را به سراسر اروپا گستراند. پيشاهنگان اين جنب و جوش اعم از شاعران نويسندگان و پژوهشگران كه به پيروي از فرهنگ يوناني انسان را در مركز تاملات خود قرار دادند عنوان اومانيست يافتند نگرش اومانيسم كه اينك جزو مولفه هاي مهم مدرنيته و مدرنيسم محسوب مي شود ابتدا به صورت يك جنبش يكي از جنبه هاي پرنفوذ جنبش رنسانس بود.
به هر حال دوره رنسانس مجموعه اي بود از دگرگوني ها و چرخشها و نهضت هاي ادبي، هنري، فكري، علمي، و ديني كه در مقابل قرون وسطا به وقوع پيوست اين دوره موجب بسط جريانهاي متنوع فكري و فلسفه پردازي هاي يوناني گرديد؛ اين افكار به مدد اختراع ماشين چاپ قرن 16 شيوع و نشر شتابنده تري يافت، باري مدرنيته و مدرنيسم را شايد بتوان محصول مستمر و نو شونده رنسانس دانست.
از متفكران و هنرمندان اين دوره مي توان از پترارك، بوكاچيو، رافائل، داوينچي، ميكل آنژ، آراسموس، ماكياولي و بوركهارت نام برد.
2- جنبش اصلاح ديني (قرن 16) : دوره اصلاح ديني به رهبري مارتين لوتر آغاز شد؛ و به شكل يكي از رويدادهاي مهم در تدوين و تنسيق تاريخ جديد غرب و مدرنيته غربي درآمد. در سال 1517 لوتر در رساله معروف خود فروش عفو و بخشش الاهي و فروش غرفه هاي بهشت توسط اصحاب كليسا، را به شدت مورد حمله و انتقاد قرار داد و به اين ترتيب جنبش اصلاح و نوانديشي ديني با هدف پيرايش و تسويه كليساي مسيحيت به لحاظ اعتقادي، اخلاقي، معنوي، آييني و رفتاري آغاز شد؛ و منجر به تاسيس مذهب پروتستانيسم شد و در آن نمود يافت. پروتستان ها در برابر كاتوليك ها كه بر اقتدار و مرجعيت كليساي سازمان يافته و آرا و تفاسير آن تاكيد مي كردند تنها متن كتاب مقدس و برداشت هاي فردي را معتبر مي دانستند.
مبناي اين اصلاحات عمدتا بر اساس آموزه هاي انجيل و رفتار مسيحيان اوليه بود سرانجام پس از فراز و فرودها وتب و تابهاي بسيار، شكست اقتدار و استبدادكليسا، تزلزل در سلطه نهادهاي مذهبي و رواج آزاد انديشي ارمغان اين نهضت بود.
اين جنبش خصوصا با ترويج فردگرايي ديني تاثيراتي ژرف و ديرپا بر حوزه هاي ديني، سياسي، اجتماعي، اقتصادي و هنري جوامع متجدد گذارده است. ماكس وبر بروز سرمايه داري يكي از مولفه هاي مدرنيته را تاثير پذيرفته از اخلاق پروتستاني و نگاه خاص آن به مواهب دنيوي و رويكرد فردگرايانه پروتستان ها مي داند.
3
- جنبش و دوره روشنگري يا عصر خرد (اواخر قرن 17 و قرن 18): دوره روشنگري را بايد ادامه منطقي دستاوردهاي دو جنبش نوزايي و اصلاح ديني دانست. نهضت روشنگري و تحولات چشمگيرعلمي، فكري و فلسفي آن دوره بر مبناي دو اصل خردگرايي و پيشرفت باوري مهمترين مقطع در صورت بندي و شكل گيري فرماسيون مدرنيته است و بلكه اين دوره را بايد سرآغاز رسمي وآشكار رخساره مدرنيته به شمار آورد. متفكران اين دوره با نبردهاي بي امان بر عليه استبداد جهل، خرافه و نيز بسياري باورهاي ديگر به تئوريزه كردن آرمانها، باورها و ويژگي هاي اين دوره است. ايمان به خرد، پيشرفت آدمي، نقد و بازجويي از باورها و هنجارهاي متداول، تلاش براي آزادي، پويش براي رواج رواداري و تساهل در نهادهاي ديني و سياسي و اجتماعي، تمايل به اصلاحات حقوقي و قانوني، اعتقاد به خود مختاري انسان و حرمت فرد انساني، مخالفت با كليسا، جدا انگاري دين از دنيا (سكولاريسم) مخالفت با هر نوع جمود و جزم گرايي، اهتمام فراوان به دانش تجربي، و نهايتا عزمي آهنين براي رسيدن به كامروايي و سعادت بشر (البته با تفسيرهاي جديد) .
عقل گرايي در اين دوره به معناي ايمان و اطمينان جازمانه به توانمندي عقل يا هوش در همه حوزه ها و شوون زيست انسان، علم، دين، سياست، اقتصاد و ... است. انسان دوره روشنگري كه همان انسان مدرن در حال شباب است مصمم است كه با تكيه بر عقل و علم و با سلطه بر طبيعت، بهشت آرماني خود را بر روي همين زمين بنا كند. عقل گرايي اين دوره به معناي تعقل صرف و برهان ورزي محض و عقل گرايي فلسفي دوره هاي قبل نيست، بلكه مقصود از آن عقلانيتي به شدت توام و متكي به مشاهده و آزمون و روشهاي تجربي است اساس روشنفكران اين دوره علم و دانش تجربي را عصاره خرد روشنگري مي دانستند .
عقل گرايان در اين دوره اگر چه همگي با كليسا و سنتها در ستيز مي شدند اما خصوصا در نسلهاي اوليه به ندرت دين ستير بودند. اعتقاد آنها به خدا در چارچوب عقل صورت مي گرفت نه برگرفته از كتاب مقدس و تعاليم كليسا. خداوند در نظر دانشمندان و متفكران اين دوره معمولا بسان ساعت سازي مهجور كه در كار منظم و ساعت وار طبيعت چندان دخيل نيست، محسوب مي شد. اما به مرور ماده گرايان اين دوره خصوصا در فرانسه به كلي لزوم وجود خداوند و عوامل غير طبيعي را از منظومه معرفتي خود حذف كردند.
باري قرن هجدهم با نوعي مطلق انگاري، شتابزدگي، غرور و تعصب خودآگاهانه و با خوش بيني تمام به خرد انسان عنوان عصر روشنگري را بر خود نهاد و جهان بيني و فسلفه نامنسجم و پا در هواي مدرن را توجيه و تدوين نمود. در زير به برخي از انديشمندان دوره روشنگري كه در معماري وجه فكري و فلسفي دنياي مدرن نقش آفريده اند و از مهمترين متفكران و نظريه پردازن مدرنيته محسوب مي شدند اشاره مي كنيم:
نقطه عزميت اين نوانديشيهاي فلسفي و علمي از فرانسيس بيكن (1561- 1626) است. بيكن پايه روش علمي و تجربي استقرار را پيش از دوره روشنگري گذاشت التفات و اهتمام بليغ به علم تجربي و علم گرايي كه از مولفه هاي بنيادي مدرنيته و مدرنيسم محسوب مي شود و منجر به پيدايش كاخ رفيع علم و تكنولوژي امروزي شده است نخستين سنگ هاي بناهاي معرفتي آن در دوره جديد به دست وي نهاده شد. بيكن همچنان كه بعدها متداول شد مهار و سلطه بر طبيعت را منوط به شناخت آن مي دانست. رنه دكارت (1596 -1650) نيز با روش خردگرايانه خود چرخشهاي جدي و جديدي را در فلسفه در قرن 17 ايجاد كرد و عنوان پدر فلسفه مدرن را از آن خود نمود. تفكيك ميان سوژه فعال شناسان و ابژه متعلق شناسايي و قرار دادن شروع فلسفه شناخت بر من ذهن، من كه تاثيرات ژرف و گسترده اي در فلسفه و حوزه هاي ديگر معرفتي ايجاد كرد و موجب ظهور مباني نوين انسان شناختي شد زمزمه هاي آن از دكارت شروع مي شود و با كانت به اوج مي رسد بيكن و دكارت را بايد پيشگام درفراآوردن تجربه و خرد و فرو بردن سنت و حجيت دانست.
در اين دوره علم جديد با انقلاب كپرنيك آغاز شده بود با گاليلوگاليله (1564- 1642) رسميت يافت. گاليله دانشمند ايتاليايي بر اين كلام قديمي كه خداوند دو كتاب راهنما كتاب مقدس و كتاب طبيعت را براي سعادت بشر فرستاده است تاكيد ورزيد. وي آثار نجوم و هيئت دانشمنداني چون كپرنيك، براهه و كپلر را كه ضربه اي مهلك بر پيكر هيئت بطلميوسي وارد كرده بود پي گرفت عقايد ديني مسيحي كه به شدت با هيئت بطلميوسي در هم تنيده بود از موج بي امان اين ضربه ها در امان نماند در حوزه هاي فلسفي و علمي نيز به مدد فيزيك گاليله، گاه پروژه غايت انگارانه جهان مشكوك يا مردود اعلام مي شد. فيزيك گاليله نهايتا به فيزيك نيوتن و توجه فزاينده و شورمندانه عموم به فيزيك او و به علم جديد يكي از شاخصه هاي بارز دوره روشنگري است.
موج غرورآفرين پيشرفت علمي اين احساس غير مستدل را پديد آورد كه روشهاي تجربي و علمي را مي توان و بايد در تمامي حوزه هاي معرفتي بشر، اخلاق، سياست، دين و فرهنگ بكار بست. در واقع اين همان گرايش پرهيجان علم زدگي يا علم گرايي «سيانتيسم» است كه در شكل گيري هندسه مدرنيته و تفكر مدرنيسم و شاكله دنياي مدرن، يكي از بنيادي ترين مولفه هاست. در اين دوره از مدرنيته در قلمرو فلسفه و شناخت تجربه گرايان انگليسي با تكيه بر اجزاي حسي شناخت، تا زمان كانت بيشترين سيطره را داشتند. جان لاك (1632-1704) و ديويد هيوم (1711-1776) از نامبرداران اين كار زارند. جان لاك ذهن انسان را در بدو تولد مانند كاغذ سفيدي خالي از هر گونه تصور و باور فطري دانست و تمامي باورها ، دانشها، و عواطف را محصول تجربه شمرد. لاك علاوه بر آثار فلسفي در تدوين انديشه هاي سياسي مدرن از سهامداران بزرگ است وي در اين جبهه جزو نظريه پردازان مهم فلسفه ليبراليسم محسوب مي شود. نظريه سياسي لاك عبارت بود از انكار صريح نظريه حق الاهي پادشاهان و نفي قدرت مطلقه. او نظريه حقوق طبيعي را در برابر قانون طبيعي مسيحي گسترش داد در اين نظريه انسانها از حق طبيعي آزادي و برابري برخوردارند شعار آزادي و برابري اندكي بعد در انقلاب فرانسه از شعارهاي اساسي شد.
ديويد هيوم نيز منشا شناخت را در انطباعات و تاثيرات حسي مي ديد. هيوم مناسبات و روابطي چون رابطه علت و معلول را در محصول نوعي عادت ذهني غير قابل توضيح قلمداد كرد نه يك اصل متافيزيكي و ضروري بين اشيا. بر این اساس اصل عليت كه كليه شناختها برآن استوارند بيانگر وجود ترتیب و پيوستگي واقعي و ضروري ميان اشيا نيست بلكه صرفا مولود پيوستگي آنها در ذهن بشري است. شكاكيت هيومي و نفي نظم ضروري در طبيعت و نفي وجود واقعي جوهر توسط او به وقوع يك بحران معضل ساز فلسفي دامن زد؛ كه فلسفه مدرن تا ظهور كانت و حتي پس از آن گرفتار بوده است. اصولا مي توان هيوم را از جمله متفكراني در دروه مدرنيته دانست كه آراي شكاكانه اش بسترهاي شكاكيت افراطي پست مدرن را مي گسترانيد. اصالت تجربه، شكاك هيوم و پژوهشهاي ترديد برانگيز او در فلسفه اخلاق به پيدايش گرايش هايي در اين حوزه انجاميد كه صريحا حوزه واقعيت و ارزش؛ هست و بايد را از يكديگر جدا مي كند و بنابراين مضمون گزارها و بايد و نبايدهاي اخلاقي را تنها نشان دهنده حالت، احساس و عاطفه گوينده به حساب مي آيد نه امري عيني و حاكي از واقعيت خارجي.
به طور كلي انديشه هاي تجربه گرايان افزون بر افكار خردگرايانه دكارت در تئوريزه كردن و فلسفي كردن فردگرايي و شخصي و فردي كردن شناخت تا به امروز عميقا موثر بوده است. بذله نويسها و مكتوبات پرهيجان ولتر (1964-1778) از جمله آثار پرنفوذي بود كه در عصر روشنگري در شكستن اقتدار كليسا و نظام هاي استبدادي فرانسه نقش مي آفريد؛ و بر سرعت قافله شتابان مدرنيته در قرن هجدهم مي افزود. منتسكيو (1689-1755) نيز همچون بسياري ديگر اخلاق ها و هنجارها و قوانين اجتماعي را تابع شرايط فرهنگي و اقليمي و آب و هوا و ... دانست و به نسبي پنداشتن اخلاق و فروريختن التزام علمي نسبت به اصول رايج اخلاقي مدد رساند. نظريه حقوق طبيعي جان لاك توسط نوشته هاي پرحرارت و خواندني ژان ژاك روسو (1712-1778) همه فهم شد همچنين روسو با تثبيت و ترويج نظريه مهم قرارداد اجتماعي، اساس دموكراسي و دولت مدرن را پي ريخت. بر طبق اين نظريه حق سلطنت جاي خود را به اصل همرايي و رضايت و قرار داد شهروندان داد. قرار داد اجتماعي روسو اثري ژرف بر روي رهبران و پيشروان انقلاب فرانسه گذارد البته روسو از سويي نيز به عنوان الهام بخش جنبش رمانتيسم كه بر عليه پروژه روشنگري و عقل گرايي آن بپا خاسته بود به حساب مي آيد اما فرياد او و ديگر رمانتيك ها بر تاكيد نسبت به نقش احساس و عواطف در مقابل عقل خشك و محض البته در آن دوره چندان به جايي نرسيد.
جرمي بنتام (1748-1832) نيز از متفكران فلسفه اخلاق و سياست در نظريه پردازان انديشه ليبراليسم است. مكتب منفعت گرايي توسط وي عرضه و بعدا توسط جان استورات ميل پي گرفته شد. بنتام مي گفت از ميان دو كس كه ثروت نامساوي دارند آن كه ثروت بيشتري دارد شادتر است اين فكر و سخن بنتام را تمدن مدرن عميقا و عملا به ديده تاييد و تصويب نگريست و بنيان سرمايه داري و بسياري از شئون و مناسبات خود را بر آن بنا كرد.
آراي تجربه گرايان انگليسي در فرانسه با وجه مكانيستي آموزه هاي دكارت پيوند خورد و موجب بروز افكار صريح ماترياليستي و ماده گرايانه شد و كساني چون هولباخ و كندياك يك جهان بيني تنگ مادي ارائه دادند بر اين اساس جهان واقعيت تنها به ماده متحرك ختم مي شد پيشرفت هاي عظيم و برق آساي پزشكي نيز در اين دوره تمام رفتار و اخلاق انسان را به قوانين و انفعالات شيميايي و مادي برگرداند و مباني اخلاق و حسن و قبح اخلاقي را زير و رو كرد. در واقع مي توان گفت علم زدگي و علم گرايي قرن هجدهمي طبيعتا تبديل به ماده گرايي و تشكيك و يا انكار در جهان ماورا شد. از دانشمندان علوم طبيعي در دوره روشنگري و سرآغاز دوره مدرنيته مي توان از كساني چون لامارك، لكرك، كاونديش و ... نام برد آثار لامارك مباني فرضيه تكامل تدريجي قرن بعد را آماده كرد.
از متفكران جبهه اقتصادي مدرنيته در آن عصر از همه شاخصتر آدام اسميت نظريه معروف دست پنهان و جانبداريهاي سرسخت او از اقتصاد بازار آزاد و دولت حداقلي از زير ساخت هاي مسلم ليبراليسم و سرمايه داري كلاسيك به حساب مي آيد.
ديدرو و دالامبر و بسياري ديگر نيز در تدوين دائره المعارف فرانسه و گردآوري و انسجام بخشي به دستاوردهاي علمي و فكري، تلاشهاي توان فرسا و پي گيري كردند. اين انديشمندان به اصحاب دايره المعارف معروفند با مساعي علمي و مجدانه اصول و بنيانهاي نظامند علومي چون روان شناسي، علوم اجتماعي، اخلاقيات و زيبايي شناسي مدرن پايه ريزي و تدوين گرديد.
ايمانوئل كانت (1724-1804) با طرح مكتب ايدئاليسم استعلايي به عنوان بزرگترين فيلسوف دوران مدرن و از جهاتي معمار فلسفي مدرنيسم شناخته مي شود. از مهمترين دغدغه هاي كانت، تحكيم پايه هاي فلسفي فيزيك نيوتني بود كانت كوشيد تا دو جريان معارض خردگرايي« راسيوناليسم» و تجربه گرايي «آمپريسم» آن دوره را از حيث فلسفي در هم بيامزيد. فلسفه كانت كه به فلسفه انتقادي مشهور شد ضربه نهايي را بر پيكره متافيزيك و فلسفه كلاسيك و نيز الاهيات عقلاني در غرب وارد كرد.
به عقيده وي تنها وظيفه فلسفه تعيين حدود و تواناييها و ناتوانايي هاي عقل است او هرگونه شناخت از مابعدالطبيه را از حوزه توانايي عقل بيرون دانست كانت با تفكيك ميان عالم واقع( عالم آن چنان كه واقعا هست) و عالم پديدار (عالم آن چنان كه بر ما ظاهر مي شود) هر گونه كوشش براي شناخت واقعي و مطابقي از عالم را نافرجام خواند بدين حساب آن چه ما از عالم خارج دريافت مي كنيم حاصل همكاري ذهن و عالم واقع است نه عين عالم واقع. اومانيسم فلسفي كه با دكارت شروع شده بود در نظريه سوبژكتويسم كانت شكل كامل خود را پيدا كرد بر اين اساس اين انسان، سوژه يا فاعل شناسنده است كه جهان را شكل مي دهد. اين موضع نيمه شكاكانه كانت را در عين آن كه جزو مولفه هاي مهم مدرنيسم و پايه هاي فلسفي فردگرايي آن محسوب مي شود مي توان جزو زمينه سازان شكاكيت هاي پست مدرنيستي دانست كانت همچنين ديواري بلند ميان حوزه علم و فلسفه و نيز ميان حوزه دين و ايمان حايل كرد بنابراين تمايز حوزه ديانت در احساس الزام اخلاقي نهفته است نه در استدلال ورزيهاي عقلاني. خداوند در نظر كانت يك اصل موضوع مسلم براي نظام اخلاقي خواهد بود كه بدون او هيچ تقنين و تضمين و تكليفي وجود نخواهد داشت.
پس از قرن هيجدهم نيز نوآوران فراواني چون هگل، ماركس، كنت،پيرس، جيمز، ديويي و ... در ادامه حيات فلسفه و انديشه جديد نقش آفريدند. در قرن 19 داروين در مباحث زيست شناسي، نقش نيوتن در فيزيك قرن 18 را داشت تئوري تطور انواع و تنازع بقاي او در حوزه هايي چون فلسفه، اخلاق، سياست و الاهيات نيز دگرگونيهاي فراواني ببار آورد. در همين قرن آگوست كنت، با تكيه بر ميراث روشنگري فلسفه تحصلي پوزيتيويسم را بنا نهاد و بر همين اساس علم جديدي به نام جامعه شناسي را براي مطالعه علمي و تحصیلي جامعه تاسيس كرد. تمامي انديشه هاي مدرنيستي به نحوي متاثر از تفكرات پوزيتيوستي وي بوده اند.
4- انقلاب صنعتي (1750-1800): يكي ديگر از اركان بناي مدرنيته و يكي از رويدادهاي مهم كه در پيدايي و پويايي تمدن جديد و حتي در تحولات اجتماعي آن اثري وافي و سهمي وافر داشته است، انقلاب صنعتي است تحولات صنعتي از نيمه دوم قرن هجدهم از انگلستان آغاز شد وتا نيمه قرن نوزدهم استمرار داشت ويژگي شاخص اين تحول جايگزيني ماشين با قدرت مكانيكي در ابتدا قوه بخار به جاي نيروي مستقيم انساني تمركز صنعت در تاسيسات و كارخانه هاي عظيم و گذر از جامعه ايستاي كشاورزي و تجاري به جامعه صنعتي مدرن است.
اطلاق نام انقلاب بر اين پديده تاريخي مي تواند نشان دهنده دگرگوني هاي فرهنگي، اجتماعي و ساختاري مهيب و بنيادين در جامعه باشد نيروي شگرف تحول اقتصادي تمامي سويه ها و مناسبات زندگي انسانها را دستخوش چرخشهاي نامنتظره و پيش بيني نشده اي كرد. اين انقلاب و تحول در پيدايي صنايع بزرگ نساجي و كارخانه هاي ديگر و استخدام نيروي ماشين متوقف نماند بلكه ساختارهاي جمعيتي بافت زندگي روستايي و شهري ارتباطات سبك زندگي تعهدات و الزامات اخلاقي و روابط ميان افراد و ميان خانواده مناسبات و باورهاي ديني ساختار طبقاتي و كاركرد نهادهاي سياسي را نيز دچار دگرگوني هاي اساسی و چالشهاي عظيم كرد.
مي توان گفت در يك داد و ستد دو طرفه انقلاب صنعتي از سويي زاييده فكر و فلسفه مدرنيته و محصول تصميم قاطع انسان بر تغيير و تسلط بر جهان پيرامون خود بود و از سوي ديگر تحولات و دستاوردهاي صنعتي و فني موجب تثبيت و تجسم عيني و مادي مدرنيته شد و از سوي سوم اين چرخش و جهش تكنولوژيك با ايجاد تحولات و پيامدهاي ناگهاني انساني اجتماعي و فرهنگي و در پي آن با توليد انديشه هاي جديد و جور واجور در علوم انساني در افراشتن بناي مدرنيته نقش آفريد.
براي انقلاب صنعتي مرحله ديگري نيز وجود دارد كه گاه با عنوان انقلاب صنعتي دوم از آن ياد مي شود منظور از اين تغيير تحولات اقتصادي و صنعتي به ويژه در آلمان و امريكا از سال 1880 تا 1910 است.
مهمترين دستاورد اين انقلاب ظهور جامعه انفورماتيك است که طی آن كليه اطلاعات خصوصي، خانوادگي، سياسي، اجتماعي ، امنيتي، و شغلي شهروندان در اختيار نهادهاي حكومتي است. به عبارتي در عصر اطلاعات، امكانات وسيعي در اختيار نظامهاي سياسي قرار دارد كه علي رغم شعارآزادي با توسل به روشهاي پيچيده و ناپيدا انديشه و سليقه و رفتار انسانها كنترل مي شود.
تراژیدیا چییه؟
جه مال نه جاری
تراژیدیا وشهیهکی یۆنانییه و به واتای "سروودی بزن" دیت. یۆنانییهکان بۆ شانۆ و نمایش وشهی تراژیدیایان به کار دههێنا، ئهم وشهیه پێکهاتهیهکه له وشهی "تراگۆ" به واتای "بزن" و " ئاگل" به واتای "سروود یان گۆرانی" و واتای گشتییهکهی دهبێته "سروودی بزن".
بزن له روانگهی بۆنانییهکانی باستانهوه به ئاژهڵیکی پیرۆز ناسراوه، لهم رووهوه شانۆکاران خۆیان له شێوهی "بزن" نمایش دهکرد که سهرهتا لایهنی پیکهنین ئامێز و کۆمێدیای ههبوو بهڵام دواتر له کۆمێدیا جیا بۆوه و به شیوازیکی سهربهخۆ پێناسه دهکرا.
له کتێبه ئهدهبیی و فهرههنگی زمانه جۆراوجۆرهکان پێناسهی وشهی تراژیدیا و شرۆڤه کردنی ئهم چهمکه و لێدانهوه و ههڵسانگاندنی لایهنه جۆراوجۆرهکانی له ههموو شوێنێک وهک یهک نییه.
تراژیدیا بهرههمی هزری ناسکی یۆنانییه و له سهردهمی ئهرهستۆوه تا به ئهمرۆ ئهدیبان و رووناکبیران سهبارهت به تراژیدیا گهلێک بابهتی باشیان نووسیوه.
یهکێ باوهڕی وایه که تراژیدیا شهڕی نیوان عهقڵ و ههوا و ههوهسی مرۆڤایهتییه و به باوهڕی ئهویتر تراژیدیا ههڵگری ناخۆشییهکی لهڕاده بهدهر و قووڵه که رۆحی کهسایهتێکی زۆر ههستیار لهههمبهر تاڵ و ناخۆشییهکانی ویژدان روو به ڕووی دهبیتهوه.
له پیناسهی تراژیدیا دا هاتووه؛ که تراژیدیا باسکردنی رووداو و کارهساتێکی ناخۆش و تاڵه که ئهنجامی خراپی لێدهکهوێتهوه، لهگهڵ ئهوهشدا دهبێته هۆی ترس و دڵهڕاوکێ و له ههمان کاتیشدا تێکهڵه به رهحمهت و بهزهیی.
خهم یهکێکه له بنچینهکانی تراژیدیا، بهڵام نهک ههموو خهمێک.
به باوهڕی ئهرهستۆ له تراژیدیا دا ئهو سهختی و ناخۆشییهی بهسهر کهسایهتی سهرهکی دێت، دهبێ بهرههمی کاری ئهو بێت.
بۆ روون بوونهوهی بابهتهکه ئاماژه به لهدار دان و کوشتنی مهسیح دهکهین که به باوهڕی مهسیحییهکان تراژیدیا نییه. لهبهر ئهوهی مهسیح هیچ لایهنیکی لاوازی نهبوو و ههڵهیهکی ئهنجام نهداوه، ئهوهی بهسهر مهسیح هات دهرد و ژان و ناخۆشیی ژیانی بوو نهک تراژیدیای مهسیح.
ههندێ لهسهر ئهو باوهڕهن که مرۆڤ لهگهڵ خوڵقان و بینین و خوێندنهوه و بیستنی تراژیدیا، ژان و ناخۆشی دهبینێت و له ههمان کاتیشدا چێژ و خۆشی خۆی ههیه، ئهگهر ژان و ناخۆشی زیاتر بێت چێژ و خۆشی زیاتر دهبینێت.
سهبارهت بهم بابهته شت گهلێکی زۆر گوتراوه، بهڵام ئهوهی گرنگه ئهوهیه که مرۆڤ له بینینی تراژدی چێژ وهردهگرێ و ئهمهش جێی سهرسوورمانه.
بیرمهندانی وهک "هێگل" و "نیچه" لهسهر ئهو باوهڕهن که ئهم چێژ وهرگرتنه بابهتێکی تایبهت و جیاوازه له ههسته ئاساییهکانی مرۆڤ.
ئهرهستۆ لهمبارهوه دهڵێت: قارهمانی تراژیدی ههستی بهزهیی له ئێمه دا وهئاگا دێنێت و له ههمان کاتیشدا ههستی ترس و دڵهڕاوکێ درووست دهکا. قارهمان نه باشه نه خراپ، تێکهڵاوییهکه لهم دووانه، بهڵام ئهگهر قارهمان له ئێمه باشتر بێت کاریگهری تراژیدیاکه زیاتر دهبێت.
قارهمان له تراژیدیا به هۆی گۆڕانێکی لهناکاو له چارهنووسی،له لووتکهی خۆشی و بهختهوهری دهکوێته چاڵی ناخۆشی و بێبهختی، ئهم گۆڕانهی چارهنووسی قارهمان له ئهنجامی ئهو ههڵهیهوه دێت که لهلایهن خۆیهوه روو دهدات و قارهمان به هۆی ئهو خاڵه لاوازهی که ههیهتی تووشی ئهم ههڵهیه دهبێت.
قارهمانی تراژیدیا بهر له ئهنجامدانی ههڵهکهی – گوناح - تووشی سزا دهبێتهوه و ههر ئهوهش دهبێته هۆی ئهوهی که ههستی دڵسۆزی و بهزهیی بهرانبهرهکانی سهبارهت بهخۆی درووست بکات.
یهکێک له بهرچاوترین خاڵه لاوازهکانی قارهمانی ناو تراژیدیای یۆنانی "خاڵی لهخۆباییبوونه".
له خۆباییبوون و متمانه به خۆی لهرادهبهدهر دهبێته هۆی ئهوهی قارهمان –کهسایهتی سهرهکی- گوێ نهداته رێنمایی و ئاگادارکردنهوهکانی دهوروبهری و لهههمان کاتیشدا سهرپێچی له یاسای رهوشتی بکات.
ئهم خاڵه له زۆربهی بهیته کوردییهکانیش که روانگهیهکی تراژیدیان پێوه دیاره دهبیندرێ، بۆ وێنه له بهیتی "سهیدهوان" دا که "عهبدوڵعهزیزی داسنی" قارهمانی سهرهکییه، بههۆی ئهو لهخۆباییبوونهی تووشی ههڵهیهک دهبێت که لهئهنجامدا دهبێته هۆی لهدهستدانی ههر سێ کوڕی که دوایین کوڕی واته "سهیدهوان" بهدهستی خۆی دهکووژرێت.
ههروهها خاڵی "پێش بینی" له تهواوی تراژیدییهکان دهبیندرێ که ئاماژه بهوه دهکرێ که کارهساتێک روودهدات و ئهمهش رهنگه لهرێی بینینی خهونێکهوه بێت یانیش کهسانێک ههبن که پێش بینی رووداوهکان دهکهن و قارهمان ئاگادار دهکهنهوه، بهڵام قارهمان گوێ ناداته دهوروبه ری خۆی و سهرهنجام تووشی ههڵه دهبێت و کارهساتی گهورهی لێدهکهوێتهوه.
له کولتووری نهتهوه جۆراوجۆرهکان تراژیدی زۆر بهرچاو دهکهون، لهگهڵ ئهوهی تایبهتن به ناوچهیهکی دیاریکراو بهڵام هاوشێوهکهی له ناوچهی دیکهش و لهناو نهتهوهیتردا دهبیندرێ.
بۆ وێنه: بابهتی "کوڕ کوشتن" له ناو 50 نهتهوهی جۆراوجۆر دهبیندرێ که بابهتگهلی وهک "شهڕی نێوان باوک و کوڕ" و "یهکتر نهناسینی باوک و کوڕ" و "کوژرانی کوڕ بهدهستی باوک" له نێو نهتهوه جۆراوجۆرهکان دهبیندرێ.
